برساخت «غیریت سازنده» در گفتمان هویت زبانی: تحلیل راهکارهای حفظ زبان فارسی در بیانات آیت‌الله خامنه‌ای «بر اساس نظریه لاکلاو و موف»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.

چکیده

زبان فارسی به‌عنوان میراثی فرهنگی و ستون هویت ملی و تمدنی ایران، در گذر زمان همواره در معرض چالش‌ها و دگرگونی‌های متعددی قرار داشته است. در عصر جهانی‌شدن، با گسترش فناوری‌های ارتباطی و نفوذ فزایندۀ زبان‌های بیگانه، پرسش‌هایی جدی دربارۀ بقا و استواری این زبان مطرح شده است. در چنین شرایطی، نقش سیاست‌گذاران و متولیان فرهنگی در تدوین راهبردهای مؤثر برای پاسداشت این سرمایۀ ملی اهمیتی بنیادین می‌یابد. آیت‌الله خامنه‌ای به‌عنوان رهبری اندیشه‌ورز و جریان‌ساز، طی دهه‌های اخیر با تأکید بر مفهوم «تهاجم فرهنگی» و پیوند آن با مسئلۀ زبان، گفتمانی متمایز و منسجم در این حوزه بنا نهاده‌اند. ایشان ضمن شناسایی ابعاد خطر، راهکارهایی نظام‌مند برای مقابله با آن ارائه کرده‌اند؛ اما پرسش اصلی آن است که این راهکارها در چارچوب گفتمانی ایشان چه نسبتی با یکدیگر دارند و چگونه در نظامی معنایی سازمان می‌یابند؟ هدف این پژوهش صرفاً گردآوری این راهکارها نیست، بلکه کشف «منطق گفتمانی» حاکم بر آن‌هاست؛ به این معنا که چگونه مفهوم «تهاجم فرهنگی» به مثابۀ «غیریتی سازنده» عمل می‌کند و زنجیره‌ای از هم‌ارزی میان مفاهیمی چون هویت، استقلال و مقاومت پدید می‌آورد تا از «حفظ زبان» پروژه‌ای هویت‌ساز بسازد. این پژوهش باتکیه‌بر نظریۀ لاکلاو و موفه می‌کوشد نشان دهد که حفظ زبان فارسی در گفتمان رهبری، نه صرفاً توصیه‌ای فرهنگی، بلکه اقدامی ایدئولوژیک در نبردی هژمونیک برای بازتعریف و تثبیت هویت ایرانی _ اسلامی است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


آشوری، داریوش، (1389). بازاندیشی زبان فارسی، چاپ پنجم، تهران: نشر مرکز.
اسمعیل زاده، مریم. (1393). «نقش شاعران بزرگ زبان فارسی در حفظ و پاسداشت از زبان فارسی به عنوان زبان ملی»، گردهمایی سراسری انجمن ترویج زبان و ادب فارسی ایران.
تاجیک، محمدرضا (1383) گفتمان: پادگفتمان و سیاست، چاپ اول، تهران: موسسه تحقیقات و توسعه انسانی
حسینی‌زاده، سیدمحمدعلی.(1388). »نظریه گفتمان و تحلیل سیاسی»، فصلنامه علوم سیاسی، شماره ،28 صص:212-181
حق‌شناس، علی‌محمد.(1370).مقالات ادبی،زبان‌شناختی، تهران: نیلوفر.
حق‌شناس، علی‌محمد .(1384). «نقش زبان و ادبیات در پیشرفت‌های علمی»، مجلۀ دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران. دورة ،56 شمارۀ173،صص: 36-25
خدایار، ابراهیم. (1397). «موانع و راهکارهای گسترش خط, زبان و ادب فارسی در کشورهای حوزه تمدنی مشترک با ایران»، مطالعات ملی. دورۀ 19، شمارۀ 74، صص: 21-3
داوری اردکانی، نگار.(1384).«صاحب‌نظران ایرانی و زبان فارسی»، نامۀ پارسی، سال دهم،شمارۀ3، صص: 27-3.
رضی، احمد، و ضیایی، حسام. (1389). «ویژگی‌ها و مسایل زبانی وب نوشت های فارسی»، نامه فرهنگستان. سال یازدهم، شمارۀ 3، صص: 53-44
ریاحی، محمدامین، (1369). زبان و ادب فارسی در قلمرو عثمانی. تهران: پاژنگ.
سیدان، مریم . (1395). «چند پیشنهاد سیاستی در حوزۀ فارسی »، مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی. دورۀ ششم، شمارۀ21، صص: 227-213 .
سلطانی، علی اصغر. (1383). «تحلیل گفتمان به مثابه نظریه و روش»، فصلنامه علوم سیاسی. دورۀ هفتم، شمارۀ 28. صص: 180- 153.  
 
سلطانی، علی‌اصغر(1393)، قدرت، گفتمان و زبان، چاپ چهارم، تهران: انتشارات نشر نی.
صابری زفرقندی، محمدباقر. (1401). «حفظ شان علمی زبان فارسی به عنوان زبان تفکر, فرهنگ وتاریخ». مجله روانپزشکی و روانشناسی بالینی ایران (اندیشه و رفتار). دورۀ بیست و هشتم، شمارۀ 4، صص: 397-392
صفا، ذبیح الله، (1370). تاریخ ادبیات ایران، جلد اول، تهران: انتشارات فردوسی.
قاسمی پیربلوطی، محمدامین. (اردیبهشت 1402). «ارزیابی عملکرد قانون ممنوعیت به کارگیری اسامی, عناوین و اصطلاحات بیگانه (به همراه الزامات تقنینی و ملاحظات سیاستگذاری زبانی در جهت پاسداشت زبان فارسی»،تهران، ایران: مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی. https://sid.ir/paper/1065773/fa
کافی، علی (1372).مجموعه مقالات سمینار زبان فارسی و زبان علم، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
 
گنجی، نرگس و اشراقی، فاطمه (1393).«تصویر ایرانیان و ایرانیان در سفرنامۀ ابن بطوطه». کاوش‌نامه ادبیات تطبیقی، دوره چهارم، شمارۀ 15، صص: 180-157
مجیدی, محمد رضا و دهقانیان فراشاه, محمد حسین . (1396). «راه ابریشم و ایران فرهنگی؛ مؤلفه‌هایی برای همگرایی منطقه‌ای در غرب آسیا»، فصلنامه سیاست. دورۀ چهل و هفتم، شمارۀ3، صص: 771-753
مسعودی‌پور, سعید . (1399). «بررسی جایگاه زبان فارسی در نام‌های تجاری محصولات ایرانی تبلیغ شده در رسانه ملی»، اندیشه مدیریت راهبردی. دورۀ چهاردهم، شمارۀ2، صص: 614-585
مقدمی، محمد تفی (1390)، «نظریه تحلیل گفتمان لاکلا و موفه و نقد آن»، مجله معرفت فرهنگی اجتماعی، سال دوم، شماره دوم، 124-91
منصوری، رضا (1374). «چرا و چگونه زبان فارسی باید زبان علمی ما باشد؟». نشر دانش. شمارۀ 88، صص:.12 -25
ناتل خانلری، پرویز، (1395)، تاریخ زبان فارسی، جلد،7 چاپ دهم، تهران: فرهنگ نشر نو.
نش،کیت(1380)، جامعه شناسی سیاسی، ترجمۀ محمدتقی دلفروز، تهران: کویر
یورگنسن، ماریان؛ فیلیپس، لوئیز (1395). نظریه و روش در تحلیل گفتمان، ترجمۀ هادی جلیلی. چاپ هفتم. تهران: نشر نی.
یورغنسن ، ماریان و فیلیبس ، لویز (۲۰۱۹). «تحلیل الخطاب : النظر یة و المنهج . ترجمة شوقی بوعنانی. الطبعة األولى». المنامة: هیئة التحریریة للثقافة و اآلثار.
 
Arberry, Arthur Hohn (1953). The legacy of Persia. Oxford: Clarendon Press.
Charbonnier, G. (1961). Entretiens aves Claude Levis- Strauss. Paris: Agora. (2015) .Comprehensive Annual Report on Public Diplomacy and International Broadcasting
Halliday, M. A. K. (2004). The Language of Science. London/New York: Continuum.
Jacobs, T. (2018). The dislocated universe of Laclau and Mouffe: an introduction to post-structuralist discourse theory. Critical Review30(3-4), 294-315.‏
Jorgensen, Marianne and Louise Phillips (2002) Discourse Analysis as Theory and Method, SAGE Publications, London, Thousand Oaks New Delhi, First Published.
Laclau, Ernesto. 2005. On Populist Reason. London: Verso
Laclau, Ernesto & Mouffe, Chantal (2002) Antonio Gramsci, Critical Assessment of leading Political Philosophers, London: Routledge.
Laclau, Ernesto (1994) The Making of Political Identities, London: Verso.
Laclau, E. & Mouffe, CH. (1985) Hegemony and Socialist Strategy, London: verso.
Laclau, E (1993) Power and Representation. In m. poster (ed). Politics, theory and contemporary culture. New York: Columbia university press.
Rypka, J. (1968). History of Iranian Literature. Dordrecht: D. Reidel.