تحلیل تطبیقی نقش‌های ارتباطی در کتاب‌های «فارسی عمومی ۱» (مجموعه پارسا) و «فراز» (سطح پایه ۲) بر اساس نقش‌های هفت‌گانه هلیدی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد همکار مرکز آموزش زبان و معارف اسلامی

2 گروه زبان های خارجی، واحدقم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران

10.22034/maz.2026.23955.1204

چکیده

هدف از آموزش زبان در رویکرد ارتباطی، توانایی برقراری ارتباط مؤثر است. این مهم زمانی محقق می‌شود که منابع آموزشی، بازنماینده کارکردهای واقعی و متنوع زبان در بستر اجتماع باشند. پژوهش حاضر با هدف مقایسه تطبیقی الگوی ارتباطی دو کتاب «فارسی عمومی ۱» از مجموعه پارسا و «فراز هشت» (سطح پایه ۲) بر اساس نظریه نقش‌های هفت‌گانه هلیدی انجام شده است. روش پژوهش، تحلیل محتوای کیفی-کمّی با رویکرد قیاسی بود. پس از تدوین یک طرح کدگذاری عملیاتی و دارای پایایی (کاپای کوهن = ۰.۸۸)، تمام‌شماری جملات دو کتاب (۱۵۵۵ جمله از پارسا و ۳۴۶ جمله از فراز) انجام و هر جمله برای نقش‌های ابزاری، نظارتی، تعاملی، شخصی، تخیلی، اکتشافی و اطلاع‌رسانی کدگذاری گردید. تحلیل داده‌ها با استفاده از آزمون‌های خی-دو، اندازه اثر کوهن hو شاخص تنوع شانون صورت گرفت. یافته‌ها نشان داد که الگوی غالب در هر دو کتاب، «اطلاع‌رسانی» است (۶۷.۸٪ در پارسا و ۶۸.۲٪ در فراز). با این حال، تفاوت معناداری در توزیع کلی نقش‌ها مشاهده شد (۰.۰۰۱ > p ,83.52χ²=). دو کتاب در اولویت‌های فرعی خود واگرایی نشان می‌دهند: پارسا سهم بیشتری به «نقش تعاملی» (۱۴.۳٪) اختصاص داده و بر جامعه‌پذیری تأکید دارد، درحالی‌که فراز با سهم بالاتر «نقش شخصی» (۹.۸٪) فضای بیشتری برای ابراز فردیت فراهم می‌کند. در هر دو کتاب، «نقش تخیلی» تقریباً غایب است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابراهیمی، م. (۱۴۰۲). تحلیل مقایسه‌ای نقش‌های هفت‌گانه هلیدی در کتاب‌های آموزش زبان «فارسی بیاموزیم» و «پارسا خواندن». مطالعات بین‌المللی آموزش زبان فارسی، ۹(۱۷)، ۲۳۱-۲۵۰
تبریزمنش، م. (۱۳۸۷). بررسی مجموعه فارسی بیاموزیم (آموزش زبان فارسی) از منظر فرانقش تجربی بر اساس چارچوب نظری دستور نقش‌گرای نظام‌مند هلیدی. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه شیراز.
رضاخانی، ف. (۱۳۸۵). بررسی مجموعه فارسی بیاموزیم (آموزش زبان فارسی) از منظر فرانقش بینافردی بر اساس چارچوب نظری دستور نقش‌گرای نظام‌مند هلیدی. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید بهشتی.
رضایی، م. و علی‌پور، م. (۱۳۹۱). بررسی متون خوانداری مجموعه «فارسی بیاموزیم» بر اساس نقش‌های هفت‌گانه زبان از دیدگاه هلیدی. مجله پژوهش‌های زبانشناسی، ۴(۱)، ۱-۲۰.
ژرمن، ک. (۱۹۹۱). رویکرد ارتباطی در آموزش زبان. ترجمه ر. رحمتیان. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
طهماسبی، ح.، و عطاریان، ع. (۱۴۰۲). بررسی کتاب‌های فارسی عمومی از مجموعه کتاب‌های آموزش زبان فارسی «پارسا» بر اساس نقش‌های هفت‌گانه هلیدی. مطالعات بین‌المللی آموزش زبان فارسی، ۹(۱۷)، ۲۵۱-۲۸۰.
غفاری مهر، م. (۱۳۸۳). بررسی دو مجموعه آموزشی آزفا و فارسی بیاموزیم از دیدگاه نقش‌گرایی. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید بهشتی.
قاضی‌زاده، خ. و قنسولی، ب. (۱۳۸۹). بررسی گونه کاربردی زبان نوشتاری در وسایل نقلیه برون‌شهری بر اساس نظریه نقش‌های هفت‌گانه زبان از دیدگاه هلیدی. مجله مطالعات زبان و ترجمه، (۱)، ۱۱۱-۱۲۵.
کولیوندی، ا. و همکاران. (۱۴۰۲). پارسا فارسی عمومی 1. قم: مرکز نشر جامعه‌المصطفی.
ب) منابع انگلیسی
Cohen, J. (1988). Statistical power analysis for the behavioral sciences (2nd ed.). Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum Associates.
Halliday, M. A. K. (1973). Explorations in the functions of language. London: Edward Arnold.
Halliday, M. A. K. (1978). Language as social semiotic: The social interpretation of language and meaning. London: Edward Arnold.
Hymes, D. (1972). On communicative competence. In J. B. Pride & J. Holmes (Eds.), Sociolinguistics: Selected readings (pp. 269-293). Harmondsworth: Penguin.
Jacobson, E., Degener, S., & Purcell-Gates, V. (2003). Creating authentic materials and activities for the adult literacy classroom: A handbook for practitioners. New York: NCSALL.
Johnson, K. (1981). Communication in the classroom: Applications and methods for a communicative approach. Harlow: Longman.
Landis, J. R., & Koch, G. G. (1977). The measurement of observer agreement for categorical data. Biometrics, 33(1), 159-174.
Neuendorf, K. A. (2002). The content analysis guidebook. Thousand Oaks, CA: Sage.
Shannon, C. E., & Weaver, W. (1949). The mathematical theory of communication. Urbana: University of Illinois Press.