شیوه های تفهیم مفاهیم انتزاعی در آموزش زبان فارسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، صندوق پستی 14665-889 تهران، ایران.

2 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران.

3 گروه آموزش زبان انگلیسی، دانشگاه فرهنگیان، صندوق پستی 889-14665، تهران، ایران

10.22034/maz.2026.23743.1203

چکیده

استعارة مفهومی شیوه‌‌ای مؤثّر برای آموزش بهتر و آسان‌تر مفاهیم انتزاعی و ناملموس در زبان فارسی است. در پژوهش حاضر میزان کاربرد استعارة مفهومی و همچنین نقش آن در تفهیم مفاهیم انتزاعی کتاب «فارسی» ششم برای آموزش زبان فارسی مورد بحث و مداقّه قرار گرفته است. از رهگذر این بررسی‌ها به پرسش‌های تحقیق که میزان استفاده از استعارة مفهومی در فارسی ششم برای آموزش زبان فارسی، تنوع قلمروهای مبدأ و تعداد کلان استعاره‌های به کار رفته در آن را مورد سؤال قرار داده بود، بدین‌گونه پاسخ داده شد: یافته‌ها نشان داد که مؤلّفان در مجموع از 174 استعاره برای تفهیم مفاهیم انتزاعی و ناملموس در جهت ارتقای ادراک دانش‌آموزان و آموزش زبان فارسی بهره برده‌اند. امّا مطابق با اطلاعات بدست آمده در این پژوهش، پراکندگی استعاره‌ها به تفکیک هر یک از 17 درس کتاب، از نظمی منطقی برخوردار نیست؛ در نتیجه، به نظر می‌رسد که نمونة استعاره‌های موجود در کتاب با هدف تعلیمی آن صورت نپذیرفته و مؤلّفان در به‌کارگیری آن در فارسی ششم، این قابلیت استعاره را در نظر نداشته‌اند. از آن‌جاکه طراحان کتاب دوره‌ها و توسعه‌دهندگان مواد باید با ارائه مثال‌های واضح و عملی در کتاب‌های معلمان آینده، راهکارهای یادگیری بیشتری را در اختیار داشته باشند و استعاره ضمن آموزش مفاهیم ناملموس سطح یادگیری زبان و آموزش زبان‌آموزان را نیز ارتقا می‌بخشد، مؤلّفان کتاب آموزشی زبان فارسی با ایجاد توازن در به‌کارگیری استعاره در همة درس‌ها، می‌توانند به شکلی نظام‌مند از این ابزار تفهیمی و آموزشی استفاده کنند.

کلیدواژه‌ها


اکبری شلدره، فریدون و دیگران.(1403). فارسی ششم. چاپ دهم. تهران: سازمان پژوهش و برنامه­ریزی آموزشی.
پندآموز، محمد و همکاران.(1402). کارکرد استعاره در یادگیری از دیدگاه ویتگنشتاین: یک تبیین نظام­مند. غرب شناسی بنیادی. سال14. شماره 1. صص:119-146.
راسخ‌‌‌مهند، محمد.(1389). درآمدی بر زبان‌‌شناسی شناختی: نظریه‌‌ها و مفاهیم. تهران: سمت.
زندی و همکاران.(1394). تحلیل محتوای شناختی استعارة کارکردی در کتاب­های درسی فارسی دورة ابتدایی. نوآوری­های آموزشی. سال15. شماره57. صص:7-22.
شریفی، شهلا و زهرا حامدی شیروان.(1389). بررسی استعاره در ادبیات کودک و نوجوان در چهارچوب زبانشناسی شناختی. تفکر و کودک. سال1. شمارة 2. صص:39-63.
صائمین و همکاران.(1401). تبیین استعاره­های مفهومی جهت­دار زمان در مکان کتاب فارسی پایه چهارم ابتدایی بر مبنای رویکرد لیکاف و جانسون. نوآوری­های آموزشی. سال21. شماره82. صص:133-146.
علیزاده، منصور و همکاران.(1403). واکاوی نقش استعاره در تفهیم مفاهیم غیر عینی. تربیت اسلامی. سال19. شمارة 47. صص:143-161.
فتوحی، محمود. (1393). آیین نگارش مقالۀ علمی پژوهشی. چاپ یازدهم. تهران: سخن.
فرجی، سیداسماعیل. (1403). جایگاه مطالعات میان رشته ای در آموزش زبان فارسی به غیرفارسی زبانان. مطالعات آموزش بین­المللی زبان فارسی. دورة 10. ش 18. صص 102-81.
کریمی، محمدحسن و همکاران.(1395). تبیین و تحلیل کتاب فارسی ششم در چارچوب تحلیل انتقادی گفتمان. پژوهش در برنامه­ریزی درسی. دورة 13. شمارة 49. صص:23-35.
کوچسس، زولتان.(1394). استعاره در فرهنگ؛ جهانی ها و تنوع، ترجمة نیکتا انتظام. تهران: سیاهرود.
حسین­پور بوانی، هدی و همکاران. (1398). رویکردهای آموزش زبان فارسی بر پایة ادبیات فارسی. پژوهش­های ادبی. سال شانزده. ش63. صص 61-37.
خسروی، رباب و سمیه پیری. (1391). خلاقیت زبان­آموزان غیر فارسی زبان دانشگاه بین­المللی امام خمینی و توانایی آنها در تشخیص استعارات زبان فارسی. زبان پژوهشی دانشگاه الزهرا (س). سال هفتم. ش14. صص73-59.
مختاری، مرضیه و همکاران.(1395). نقد و بررسی کتاب فارسی ششم ابتدایی با استفاده از تکنیک ادوارد فـرای. مطالعات روان­شناسی و علوم تربیتی. شمارة 14. صص:141-149.
مشکین فام، مهرداد و همکاران. (1399). آموزش واژگان فارسی بر اساس تاثیر استفاده از زبان اول بر آموزش زبان دوم. مطالعات آموزش زبان فارسی. سال ششم. ش 11. 36-11.
نظری، جواد و مرضیه مختاری.(1388). نقش مقوله­ها و واحدها در تحلیل محتوا. کتاب ماه علوم اجتماعی. ش14. صص:96-92.
نیلی‎پور، رضا .(1394). زبان‌شناسی شناختی (دومین انقلاب معرفت‌شناختی در زبان‌شناسی). تهران: هرمس.
References
Lakff, G., & Jhnsn, M. (1980). Metaphrs we live by. University f Chicag Press.
Lakff, G., & Jhnsn, M. (1999). Philsphy in the Flesh: The Embdied Mind and Its Challenge t Western Thught. New Yrk: Basic Bks.
Lw, G. (2005). Explaining evlutin: the use f animacy in an example f semi-frmal science writing. Language and Literature, 14(2), 129-148.
Steen, G. (2016). Mixed metaphr is a questin f deliberateness. In Gibbs, R. Jr. (ed.). Mixing metaphr (pp. 113-132). Amsterdam: Jhn Benjamins.
Zltán, K. (2010).  Metaphr : a practical intrductin. Published by xfrd University Press, Inc.