تحلیل سازه‌های گفتمانی در مکالمات بازپرس و متهم در پرونده‌های کیفری ایران از منظر زبان‌شناسی حقوقی و کاربست آن در آموزش زبان فارسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه زبانشناسی، واحد آبادان، دانشگاه آزاد اسلامی ، آبادان، ایران

2 دانشیار گروه زبان انگلیسی، واحد بین الملل اروند، دانشگاه آزاد اسلامی، آبادان، ایران

3 استادیارگروه زبان شناسی، واحد بین الملل اروند ، دانشگاه آزاد اسلامی، آبادان، ایران

10.22034/maz.2026.23683.1202

چکیده

این پژوهش با رویکرد زبان‌شناسی حقوقی، سازه‌های گفتمانی در مکالمات میان بازپرس و متهم در پرونده‌های کیفری ایران را تحلیل کرده و یافته‌های آن را برای ارتقای آموزش زبان فارسی به غیرفارسی‌زبانان، به‌ویژه در چارچوب «فارسی برای اهداف ویژ با تمرکز بر حوزه حقوقی، به‌کار می‌گیرد. هدف اصلی، شناسایی الگوهای زبانی و گفتمانی بازجویی‌های کیفری و تبیین ظرفیت‌های آموزشی آن‌ها برای توسعه مهارت‌های زبانی و ارتباطی زبان‌آموزان غیرایرانی در حوزه‌های حقوق، وکالت، قضاوت یا پلیس است. پژوهش کیفی–کمّی است و پیکره زبانی آن شامل مکالمات واقعی بازجویی‌های کیفری است که از طریق بررسی داده‌های آرشیوی و میدانی گردآوری شده. چارچوب نظری بر مبنای مدل سازه‌های گفتمان جیمز جی (2011) شامل هفت سازه اهمیت، فعالیت‌ها، هویت‌ها، روابط، سیاست‌ها، ارتباطات و نظام‌های نشانه‌ای استوار است. نتایج نشان می‌دهند که سازه «فعالیت‌ها» (مانند انکار، پذیرش مشروط) و «هویت‌ها» (مانند قربانی‌نمایی) بیشترین بسامد را دارند. بازپرسان بیشتر از «روابط» و «سیاست‌ها» برای هدایت گفتگو بهره می‌برند. الگوهای گفتمانی با ویژگی‌های زبان فارسی مانند غیرمستقیم‌بودن و لایه‌های احترام مرتبط هستند. این یافته‌ها در آموزش فارسی حقوقی اهمیت ویژه‌ای دارند؛ زیرا نشان می‌دهند زبان‌آموزان غیرایرانی باید با لایه‌های احترام، الگوهای گفتاری غیرمستقیم، سازوکار پرسش‌گری، و گفتمان اقتدار در زبان فارسی آشنا شوند. کاربردهای آموزشی شامل طراحی درس‌افزارها و کارگاه‌های «فارسی حقوقی»، آموزش مهارت شنیدن و درک گفتمان بازجویی، ایجاد سناریوهای شبیه‌سازی‌شده برای دانشجویان حقوق و نیروهای پلیس، و توسعه منابع مبتنی بر پیکره برای آموزش واژگان تخصصی و ساختارهای نحوی رسمی است. این پژوهش به ارتقای ارتباطات حقوقی میان‌فرهنگی و بهبود عدالت زبانی کمک می‌کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


آقاگل‌زاده، ف. (1395). زبان‌شناسی حقوقی: تحلیل گفتمان حقوقی. تهران: انتشارات نویسه پارسی.
حسینی, زهراسادات . (1404). برساخت «غیریت سازنده» در گفتمان هویت زبانی: تحلیل راهکارهای حفظ زبان فارسی در بیانات آیت‌الله خامنه‌ای «بر اساس نظریه لاکلاو و موف». مطالعات آموزش بین‌المللی زبان فارسی, 11(20), 1-20. doi: 10.22034/maz.2025.22520.1177
دهقان، م.، و حیدری، ب. (1397). بررسی ویژگی‌های سبک کلامی گروهک منسوب به داعش: مطالعه موردی عملیات تروریستی خرداد ماه 1396. پژوهش‌های زبان‌شناسی، 10(2)، 5566.
رضویان، ح.، و جلیلی‌دوآب، م. (1390). کلاهبرداری در نظام قضایی به عنوان جرم زبانی؛ رویکرد زبان‌شناسی حقوقی. کارآگاه، 4(14)، 6083.
رضویان، ح.، و جلیلی‌دوآب، م. (1396). ویژگی‌های گفتاری متهمان به سرقت در محاکم قضایی. جستارهای زبانی، 8(7)، 91116.
رضویان، ح.، و جلیلی‌دوآب، م. (1396). ویژگی‌های زبانی افراد کلاهبردار: مطالعه موردی استان سمنان. زبان و زبان‌شناسی، 13(26)، 141171.
رضویان، ح.، و جلیلی‌دوآب، م. (1389). زبان‌شناسی قانونی: بررسی شهادت در دادگاه با توجه به ویژگی‌های زبانی. کارآگاه، 2(10)، 6083.
سبهانی، ث.، گرجیان، ب.، محمودی، خ.، و ویسی، ا. (1401). طبقه‌بندی تشخیص‌های بازپرسی با کمک نشانگرهای ساختاری و سبکی مکالمات دادگاه در زبان‌شناسی حقوقی (رویکرد مک‌منامین). جستارهای زبانی، 12(3)، 117138.
عباس‌زاده، ف.، گرجیان، ب.، و ویسی، ا. (1399). تحلیل نشانگرهای کلامی و سبکی در گفتمان حقوقی دادگاه‌های انقلاب. زبان فارسی و گویش‌های ایرانی، 5(2)، 231244.
عباس‌زاده، ف.، گرجیان، ب.، ویسی، ا.، و معماری، م. (1399الف). تأثیر گفتمان حقوقی بر کاربرد واژگان در دادگاه مدنی بر اساس طبقه‌بندی روابط مفهومی. پژوهش‌های حقوقی، (44)، 325344.
عباس‌زاده، ف.، گرجیان، ب.، ویسی، ا.، و معماری، م. (1399ب). واکاوی عوامل کلامی، غیرکلامی و موقعیتی گفتمان حقوقی و دلایل سوءرفتار و انحراف از هنجارهای گفتمانی در محاکم قضایی جمهوری اسلامی ایران (رساله دکتری). دانشگاه آزاد اسلامی، واحد آبادان.
عباس‌زاده، ف.، گرجیان، ب.، ویسی، ا.، و معماری، م. (1400). تجزیه و تحلیل هنجارهای زبانی گفتمان در محاکم کیفری بر اساس نظریه مک‌منامین: مطالعه موردی در دادگاه کرباسچی. پژوهش‌های حقوق جزا و جرم‌شناسی، 9(18)، 407433.
نجفی، پ.، و حق‌بین، ف. (1401). راهبردهای کلامی در تعامل بازجویی (جستاری در گفتمان‌کاوی قضایی). جستارهای زبانی، 11(4)، 391418.
نقی زاده, محمد و رقیب دوست, شهلا . (1403). تقویت مهارت‌های متقاعدسازی و استدلال در نوشتن: مروری بر راهبردهای مؤثر در آموزش مهارت نوشتاری.  مطالعات آموزش بین‌المللی زبان فارسی1۰(۱۸)، ۲۷۴۲۳۳. doi: 10.22034/maz.2025.21360.1152
 
Austin, J. L. (1962). How to do things with words. Oxford: Clarendon Press.
Coulthard, M., & Johnson, A. (2010). The Routledge handbook of forensic linguistics. UK: Routledge Publication.
Fairclough, N. (1992). Critical language awareness. Longman.
Gee, J. P. (2011). An introduction to discourse analysis: Theory and method. Routledge.
Gibbons, J. (2003). Forensic linguistics: An introduction to language in the justice system. Blackwell.
Linfoot, K. (2007). Forensic linguistics: First-contact police interviews and basic officer training. Unpublished Ph.d . Thesis, University of Florida.
McMenamin, G. (2002). Forensic linguistics: Advances in forensic stylistics. Boca Raton.
Monsefi, R. (2012). Language in criminal justice: Forensic linguistic in Shipman trial. International Journal of Law, Language and Discourse, 2(2), 43-69.
Naghizadeh, M. & Raghibdoust, S. (2024). Strengthening persuasion and argumentation skills in writing: A review of effective strategies in teaching writing skills. Persian Language International Teaching Studies, 10(18), 233-274. doi: 10.22034/maz.2025.21360.1152
Najafi, P., Haghbin, F., & Shariaati, E. (2021). The role of pragmatic strategies in interrogation in legal discourse: The case of Shiraz. Journal of Language Horizons, Alzahra University, 5(1), 227-249
Olsson, J. (2008). Forensic linguistics: Printed and bound in Great Britain by Cromwell Press, Trowbridge, Wiltshire.
Searle, J. R. (1969). Speech acts. Cambridge University Press.
Toghuj, R., 2021. An assessment of methods and techniques used in forensic linguistics. Cambrip, 1-16.